Trwa Tydzień Otwartego Dostępu uwalniający naukę zza drogich subskrypcji

Od 19 do 25 października 2026 roku odbywa się Międzynarodowy Tydzień Otwartego Dostępu pod hasłem „Koszt wiedzy”. Inicjatywa promuje bezpłatny dostęp do wyników badań i materiałów edukacyjnych. W globalną akcję włączyły się liczne polskie uczelnie, uświadamiając, jak wysokie bariery finansowe ograniczają rozwój współczesnej nauki.

Główny cel i hasło przewodnie tegorocznego Tygodnia Otwartego Dostępu

Obecna edycja wydarzenia skupia się na haśle „Koszt wiedzy”, inicjując dyskusję nad finansowymi obciążeniami w dostępie do badań. Ubiegłoroczne hasło brzmiało „Kto jest właścicielem naszej wiedzy?”, a w tym roku uwaga skupia się na konsekwencjach tego zjawiska. Uczestnicy analizują modele, w których komercyjne korporacje wydawnicze czerpią zyski z wysokich opłat za przetwarzanie artykułów, często opierając się na darmowej pracy naukowców podczas recenzowania. W debacie publicznej zwraca się uwagę na narastający problem wykorzystywania dorobku badaczy do szkolenia sztucznej inteligencji bez odpowiedniej zgody oraz rekompensaty finansowej. Dodatkowo analizuje się zagrożenia związane z inwigilacją użytkowników na zamkniętych platformach edukacyjnych. Ważnym aspektem są także koszty środowiskowe wynikające z utrzymywania potężnych centrów danych obsługujących komercyjne repozytoria, które pochłaniają ogromne ilości energii i wody. Promowane są alternatywne inicjatywy oparte na zaangażowaniu społeczności, które traktują naukę jako ogólnodostępne dobro publiczne.

Zaangażowanie polskich uczelni w uwalnianie materiałów edukacyjnych

Inicjatywa spotkała się z zainteresowaniem środowiska akademickiego w Polsce. Konferencje, wykłady i działania informacyjne organizuje Konsorcjum Uczelni Szczecińskich, w skład którego wchodzą Uniwersytet Szczeciński, Politechnika Morska w Szczecinie, Pomorski Uniwersytet Medyczny oraz Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny. Do akcji uświadamiającej włączyła się Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, Politechnika Gdańska oraz Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Seminaria organizują także Politechnika Białostocka, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Uniwersytet Radomski oraz Biblioteka Uniwersytecka Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

• Studenci oraz początkujący badacze dowiadują się, w jaki sposób legalnie i bez wnoszenia opłat korzystać z niezbędnych publikacji ułatwiających pisanie prac dyplomowych.
• Doświadczeni pracownicy akademiccy zyskują wskazówki dotyczące modeli publikacji bez opłat oraz odzyskiwania pełnej kontroli nad prawami autorskimi do własnych opracowań.

Historia i globalny zasięg inicjatywy na rzecz darmowej nauki

Początki zorganizowanych działań na rzecz powszechnego dostępu do wyników badań sięgają 2007 roku, kiedy w Stanach Zjednoczonych zorganizowano jednodniową akcję edukacyjną pod nazwą Narodowy Dzień Akcji dla Otwartego Dostępu. Rok później organizacje SPARC oraz EIFL nadały przedsięwzięciu oficjalny charakter, by ostatecznie w 2009 roku rozszerzyć je do formatu całotygodniowego wydarzenia o zasięgu międzynarodowym, znanego jako Open Access Week. Wydarzenie skierowane jest do studentów, badaczy i publiczności na całym świecie. Istotnym krokiem w budowaniu globalnej świadomości było przyjęcie w 2021 roku specjalnej rekomendacji UNESCO dotyczącej otwartej nauki. Pod dokumentem podpisały się 193 państwa, deklarując inwestowanie w otwartą infrastrukturę oraz serwisy zapewniające bezpłatny dostęp do danych badawczych. Szczegóły akcji znajdują się na oficjalnej stronie internetowej wydarzenia.

Osoby zainteresowane tematyką otwartego dostępu mogą sprawdzić stacjonarny harmonogram wydarzeń bezpośrednio na tablicach informacyjnych swojej uczelni lub biblioteki, a także samodzielnie zgłębić informacje na temat uczelnianych repozytoriów ułatwiających pisanie prac dyplomowych.

*Powyższy tekst ma charakter informacyjno-edukacyjny i opiera się na oficjalnych celach Międzynarodowego Tygodnia Otwartego Dostępu. Informacje są aktualne na dzień publikacji, jednak harmonogramy wydarzeń stacjonarnych organizowanych przez poszczególne uczelnie mogą ulegać zmianom.*